# Masterclass AI in Stripmuseum: 'Artificiële Intelligentie toon wroeten kunstenaar niet'

Betekent de komst van AI de doodsteek voor striptekenaars? Rond die prangende vraag organiseert het Stripmuseum deze week een masterclass. Ook andere Brusselse illustratoren kunnen niet rond de kwestie heen. “Alles wat ik belangrijk vind aan mijn werk – ruimte voor het imperfecte, voor onvolmaaktheid – heeft AI geperverteerd.”

In 2023 opende ChatGPT de deuren naar een tot dan toe onbekend concept voor het brede publiek: generatieve artificiële intelligentie. In drie jaar tijd drong het in ijltempo door in ons dagelijks leven: AI is vandaag onze therapeut, onze boodschappenlijstopsteller die wortelpuree op het weekmenu zet en de vertaler die een werkmail probleemloos van het Nederlands naar het Frans vertaalt.

Ook op de culturele sector drukte AI haar stempel. Zo was de 'Studio Ghibli-challenge', waarbij gebruikers zichzelf lieten omtoveren in een animatiefiguurtje in de stijl van Japanse filmstudio Studio Ghibbli, vorig jaar immens populair op sociale media. Een AI-versie van Stromaes single 'Papaoutai' veroverde afgelopen januari de hitlijsten en onlangs ontdekte de stemacteur Nicolas Cherlet dat zijn stem gekloond werd voor een reclamespot.

Volgens Leticia Sere – oprichtster van Grafik, een galerie gespecialiseerd in illustratie – blijft het enthousiasme voor AI binnen de kunst- en illustratiesector voorlopig beperkt. “Er is vandaag meer weerstand tegen AI dan dat er kunstenaars zijn die het actief integreren in hun werk”, zegt ze. “Dat hangt sterk samen met het verlies aan jobs. Vooral graphic designers verdwijnen steeds vaker uit communicatiebureaus en ook freelance-illustratoren merken een sterke daling in een bepaald type opdrachten. Dat verklaart de terughoudendheid, al denk ik tegelijk dat het belangrijk is om illustratoren mee te betrekken in hoe die technologie evolueert, eerder dan dat ze er volledig blijven buiten staan.”

Repetitief machinewerk

Striptekenaar Wide Vercnocke, die ook voor BRUZZ illustraties maakt, had vóór oktober vorig jaar nog nooit gebruikgemaakt van AI. Halsstarrig hield hij vast aan analoog tekenen, tot Stripgids hem opbelde met de vraag of hij voor hen de confrontatie met AI wilde aangaan. Bijgestaan door AI-onderzoeker Joeri De Houwer (Thomas More Hogeschool) stapte hij in het traject 'Kortsluiting Strips & AI' dat meerdere maanden zou beslaan. Het resultaat van zijn proces wordt op 27 mei in de Thomas More Hogeschool in Mechelen voorgesteld.

“Mijn houding tegenover AI was eerder negatief, maar als docent beeldverhaal aan Luca School of Arts voel ik een grote verantwoordelijkheid om studenten kritisch op te leiden. Daarom vroeg ik me steeds meer af: 'Kan ik me er wel ongeletterd van blijven afkeren of ga ik op zoek naar wat het te bieden heeft, zodat ik er een onderbouwde houding tegenover kan aannemen?'” Eerder dan AI dus louter als clandestiene machine te zien, besloot hij daarom in te gaan op het voorstel.

“Joeri had wel dertig, veertig ideeën over hoe we AI zouden kunnen gebruiken om mijn workflow efficiënter te maken. Daarop gaf ik hem een paar storyboards van mijn nieuwe boek, die hij op zijn beurt voedde met AI. Niet evident om dat toe te laten, maar ik wist: als ik hieraan meedoe, moet ik er met een open blik instappen. Het was zeker indrukwekkend om te zien wat daaruit kwam.”

Dat begon al bij zijn storyboards zelf, die naar eigen zeggen onleesbaar zijn voor anderen, maar niet voor AI. “Als je volop in het maakproces zit, is het tijdverlies om je storyboards opnieuw te moeten tekenen. Heb je die derde lezer echt nodig, dan kan het handig zijn om AI te gebruiken als vertaler van vaagheid.”

"Ik gebruik AI voor administratief en papierwerk, bijvoorbeeld bij een beursaanvraag" Yannick Jacquet Mediakunstenaar

Ook Yannick Jacquet, mediakunstenaar, artdirector en decorontwerper, koestert niet uitsluitend rancunes tegenover AI. Hij ziet vooral kansen in de administratieve last die AI hem ontneemt: “Wie denkt aan een kunstenaar, stelt zich vooral ons creatieve werk voor. Maar we hebben ook veel administratief en papierwerk, bijvoorbeeld voor een beursaanvraag. Dat neemt veel tijd in beslag en omdat ik minder goed ben in schrijven, heeft AI op dat vlak echt mijn leven veranderd. Ik kan nu effectief meer tijd besteden aan mijn creatieve proces.”

Sparringpartner of stealer?

Hij wijst ook op de verschillen binnen AI: “Er bestaan handige tools die bijvoorbeeld het formaat van een strip kunnen wijzigen naar smartphoneformaat, maar dat is nog iets anders dan de modellen zoals ChatGPT en Nano Banana die beelden genereren op basis van gestolen beelden”, vervolgt hij. Samen met stripauteur en cartoonist Anne-Lise Combeaud geeft hij op 21 mei een masterclass in AI en strips in het Stripmuseum. Zij wijst erop dat AI tig voorstellen en alternatieve versies van één tekening kan uitspuwen en zo in zekere zin als sparringpartner kan fungeren. “Met AI kun je alles uittesten: achtergronden, paginacompositie, storyboards … Dat is meteen ook een valkuil: als je te veel test, geeft het je uiteindelijk een overload aan verschillende versies waar je jezelf in kunt verliezen.”

Voor praktische, repetitieve taken kan AI dus in het creatieve landschap op bijval rekenen, maar zodra het over creatie gaat, haken velen af. “Ik erken zeker de efficiëntie van AI voor je workflow: het is bijna een antagonist, iemand die je kan wijzen op bepaalde hiaten in je storyboard. Maar over de input die ik terugkreeg, werd ik minder enthousiast en zelfs kwaad”, zegt Vercnocke. Zo vroeg hij AI om inspiratie voor zijn onafgewerkte strip. “Wat daaruit kwam, was typische AI-slop: gepolijste tekeningen, een zielloos amalgaam van middelmatigheid. Ik had wel een afgewerkte scène, maar de ziel was volledig verdwenen. Alles wat ik zo belangrijk vind aan mijn werk – ruimte voor het imperfecte, voor onvolmaaktheid – had AI geperverteerd.”

“Ik ben bang dat mensen diepgravende kunst niet meer zullen ontdekken, omdat ze genoegen nemen met zo'n AI-slop-kunst die hen getoond wordt op sociale media”, vervolgt hij. “Maar het gaat me ook over het vruchtgebruik: alle modellen om mijn eigen beelden te genereren zijn gevoed met gestolen werk. Joeri De Houwer was daar zeer nuchter in: 'The big steal is al gebeurd', zei hij. Dat boezemt me angst in.”

Auteurschap

Die angst komt grotendeels voort uit consternatie over eigenaarschap en auteursrechten. Momenteel is de regelgeving rond AI en het uitbetalen van auteurs immers nog onbekend terrein, wat in schril contrast staat met de muziekindustrie.

Volgens Sere is de bescherming van auteursrechten veel sterker uitgebouwd in de muziekindustrie dan in de illustratie-wereld. “Wanneer muziek zonder toestemming wordt gebruikt, wordt dat online vaak automatisch gedetecteerd en verwijderd. De regulering in dat domein is veel strenger”, zegt ze. “Bij fenomenen als de 'Studio Ghibli-challenge' zou het logisch zijn dat de oorspronkelijke kunstenaars automatisch vergoed worden. Tegelijk vindt een groot deel van de sector dat compensatie alleen niet volstaat, en dat toestemming centraal moet staan in hoe AI-systemen met bestaand werk omgaan.”

"Het belangrijkst aan wat ik maak, is het analoge, het prutsen, de strijd die ik tegen mezelf voer" Wide Verknocke Illustrator

Als lid van de Fédération professionnelle des Auteurices de la Bande Dessinée et de l'Illustration (ABDIL) weet Combeaud dat het gebrek aan een adequaat inkomen veel leden kopzorgen bezorgt. “Wie al veel ervaring heeft en een zeker niveau van bekendheid heeft verworven, zal de middelen hebben om met AI om te gaan en er eigenlijk weinig hinder van ondervinden. Maar veel illustratoren die lid zijn van ABDIL rekenen ook op werk buiten de stripwereld, zoals occasionele opdrachten voor de pers of particuliere klanten en zij vrezen dat AI dat deel van hun werk zal overnemen.”

“Het auteursrecht beschermt een werk in concrete vorm, geen idee of concept. Bij een stripverhaal gaat het dus specifiek over de concrete tekeningen en de letterlijke tekst. Die beelden en tekst gebruiken zonder toestemming van de auteur mag niet, behalve in bepaalde uitzonderingen die door de wet beschreven zijn”, verklaart Gil Bosmans, beeldend kunstenaar en beheerder van Letterkundige & Grafische werken bij deAuteurs, dat de auteursrechten voor Nederlandstalige auteurs beheert. Laat de meeste populaire AI-modellen nu net Amerikaans zijn. “Auteursrecht bestaat niet in de Verenigde Staten, daar geldt copyright. Amerikaanse bedrijven argumenteren daarom dat AI-training onder de zogenoemde fair-use policy valt.”

Het auteursrecht beschermt dus alleen een werk in concrete vorm. De specifieke en unieke stijl van een kunstenaar valt daarbuiten, zegt hij. “Ook al kunnen we zo de Ghibli-stijl uit een AI-beeld van de 'Studio Ghibli-challenge' halen, die wordt niet door het auteursrecht beschermd. Het moet nagenoeg een een-op-een kopie zijn voordat bedrijven in de problemen zullen komen.”

Onbruikbaar voor AI-training

Toch lijkt er iets te verschuiven, zegt Bosmans. “Er wordt gezocht naar oplossingen, zoals een jaarlijkse licentie voor bedrijven die auteursrechtelijk beschermde werken gebruiken voor AI-training. Hetzelfde principe wordt nu al gehanteerd via de wettelijke licenties, waarbij auteurs en kunstenaars een vergoeding krijgen voor onder meer reprografie, leenrecht of thuis­kopie. En uiteraard moet er voor makers ook een 'opt-out'-optie bestaan.”

“In Silicon Valley experimenteren illustratoren en IT'ers al met manieren om beelden technisch te beschermen, bijvoorbeeld door bestanden zo te programmeren dat ze onbruikbaar zijn voor AI-training of zelfs geen resultaten opleveren in zoek­opdrachten”, weet ook Sere. Dat ondervond Yannick Jacquet al, die een test uitvoerde met OpenAI. “We hebben ChatGPT en Gemini gevraagd om beelden in de stijl van iemand te creëren. Soms werkte het, maar soms ook niet. Ik vermoed dat het wat zal evolueren zoals muziek en film: in de jaren 2000 werden die overal gedeeld en gedownload op illegale websites, nu staan ze op platformen waar mensen voor betalen. Maar het is heel moeilijk om dingen te voorspellen, want het verandert voortdurend.”

In de tussentijd is er een tegenbeweging bezig, zegt Sere. “Het creatieve proces zelf, de manier waarop iets gemaakt wordt, krijgt opnieuw meer waarde. Illustratoren grijpen vaker terug naar analoge technieken en texturen, net omdat AI daar moeilijker mee omgaat. Zo is er een herwaardering van bijvoorbeeld het menselijke in een zichtbare penseelstreek.”

Ook Vercnocke zette na afloop van het traject zijn schouders onder analoge toepassingen. “Normaal kleur ik mijn strips digitaal in via Photoshop, maar ik overweeg om dat voor mijn volgende strip niet te doen, juist om dat tegengewicht te bieden”, zegt hij. “Door mee te werken aan het AI-traject ben ik immers veel bewuster gaan stilstaan bij wat het makerschap voor mij juist betekent. Het belangrijkste aan wat ik maak, is het analoge, het prutsen. De strijd die ik met mezelf voer om een tekening van abstractie in mijn hoofd te transformeren naar de realiteit. Dat is zo oermenselijk en als dat wordt vervangen, verdwijnt voor mij ook de kracht van het maken.”

De Masterclass AI en Strips vindt plaats op 21/5, in het Stripmuseum, stripmuseum.be; het event Kortsluiting Strips & AI vindt plaats op 27/5 in de Thomas More Hogeschool, Mechelen